Krzysztof Bobrowski
Pracownia Profilaktyki Młodzieżowej "Pro-M"
Zakład Psychologii i Promocji Zdrowia Psychicznego
Instytut Psychiatrii i Neurologii


Sport i inne alternatywy w profilaktyce zachowań ryzykownych młodzieży

Kierunek działań profilaktycznych określany jako model alternatyw zakłada, że proponowanie młodzieży różnorodnych, atrakcyjnych form spędzania czasu wolnego może zaspokajać podobne potrzeby psychologiczne jak te, które skłaniają młodych ludzi do sięgania po substancje psychoaktywne - potrzebę ekscytujących doznań, stymulacji czy akceptacji grupy rówieśniczej. Alternatywne formy aktywności to na przykład uprawianie sportu, turystyka, rozwijanie zainteresowań, hobby, uczestniczenie w różnych formach aktywności religijnej czy społecznej, zwiększenie umiejętności zawodowych lub poszerzenie wiedzy.

Alternatywy we współczesnej profilaktyce uniwersalnej i selektywnej
Od dawna model alternatyw ma ugruntowane miejsce w pracy z młodzieżą szczególnie zagrożoną, a więc w obszarze profilaktyki selektywnej. Znamienne były wyniki przeglądu badań ewaluacyjnych (metaanalizy) przeprowadzonego w połowie lat 80. przez N. Tobler (Tobler, 1986). Wykazano w nim skuteczność modelu alternatyw na podstawie analizy grupy programów adresowanych do młodzieży z tzw. grup ryzyka. Warto podkreślić, że analizowane programy były bardzo zintensyfikowane. Obejmowały zwykle około 180 godzin rocznie, co, jak można przeliczyć, daje przeciętnie około 4-5 godzin tygodniowo. Widać więc, że w tego typu programach działa dodatkowy, być może nawet kluczowy dla powodzenia programu, czynnik: regularny, długotrwały i intensywny (nieomal codzienny) kontakt dorosłego opiekuna z młodzieżą problemową. Być może w tym właśnie streszcza się istota modelu alternatyw: osoba opiekuna i jego bliskie relacje z podopiecznymi mogą rekompensować deficyty istniejące w naturalnym otoczeniu społecznym zagrożonych młodych ludzi. Także we współczesnych modelowych programach amerykańskich, adresowanych do grup ryzyka, jednym z kluczowych kierunków działań, obok intensywnych kontaktów opiekuna z podopiecznymi, pozostają alternatywy. Proponowane są młodzieży nie tylko ciekawe sposoby spędzania czasu, ale także działania prospołeczne: prace na rzecz społeczności lokalnej, opieka nad zwierzętami w schronisku czy udział w planowaniu i prowadzeniu zajęć profilaktycznych dla młodszych uczniów (Bobrowski i Okulicz-Kozaryn, 2004).
Odmiennie wygląda wykorzystanie alternatyw w profilaktyce uniwersalnej. Model ten nie uzyskał empirycznego potwierdzenia jako samodzielna i skuteczna strategia działań profilaktycznych adresowanych do ogółu młodzieży (Botvin G. i Botvin M., 1992; Grzelak i Wolniewicz-Grzelak, 1993; Ostaszewski, 2003). Na pocieszenie dla miłośników sportu i innych alternatyw można dodać, że "splajtowały" także inne tradycyjne koncepcje profilaktyczne: model oświatowy, akcentujący rolę wiedzy jako regulatora ludzkich zachowań, czy model edukacji afektywnej. Na polskim rynku profilaktycznym dominują aktualnie takie formy działań profilaktycznych, które opierają się na tych tradycyjnych, mało efektywnych modelach: teatry profilaktyczne, prelekcje czy pozalekcyjne zajęcia sportowe.
Aby określić miejsce alternatyw we współczesnej profilaktyce uniwersalnej trzeba choćby ogólnie scharakteryzować ich rozwój w ostatnich latach. Mówiąc w dużym uproszczeniu, pożegnano się z nadzieją, że przy pomocy niewielkich nakładów, działając na pojedyncze czynniki ryzyka (nuda, brak umiejętności odmawiania, brak wiedzy o szkodliwości substancji psychoaktywnych, problemy w komunikacji pomiędzy dziećmi i rodzicami itp.), można osiągnąć zadawalające i trwałe efekty profilaktyczne. W konsekwencji zwiększano intensywność programów (obecnie standard to program realizowany minimum w ciągu 2-3 lata edukacji), dbając o ich dostosowanie do potrzeb odbiorców. Programy stały się "multimodalne", wielokierunkowe, konstruowano je wykorzystując maksymalnie szeroko wiedzę, zarówno teoretyczną, jak i empiryczną, na temat różnorodnych czynników warunkujących używanie substancji psychoaktywnych czy występowanie innych zachowań ryzykownych młodzieży.
Nie ma jednolitej nazwy dla tego dominującego współcześnie nurtu. Można się spotkać z określeniem "profilaktyka szkolno-środowiskowa" (Botvin G. i Botvin M., 1992). Badacze amerykańscy używają także czasem określenia comprehensive alcohol (drug) use approach (Williams i inni, 1999). K. Ostaszewski próbuje zaszczepić u nas, idąc śladem zagranicznych autorów, jeszcze inne pojęcie ? "profilaktyka interaktywna" (Ostaszewski, 2005). Przykładem działań profilaktycznych z tego nurtu realizowanych w naszym kraju może być dwuletni program "Fantastyczne drużyny", adresowany do uczniów starszych klas szkoły podstawowej. Program powstał w naszej Pracowni Profilaktyki Młodzieżowej "Pro-M" w efekcie złożonej i długoletniej adaptacji dość znanego w USA "Projektu Northland" (Williams i inni, 1999; Pisarska i inni, 2005; Bobrowski i inni, 2005).
Współczesne programy integrują różne kierunki pracy profilaktycznej, akcentując najbardziej skuteczne strategie (np. dotyczące wpływów społecznych, środowiskowych). Jest w nich także miejsce na sport i inne alternatywy, podobnie jak na wiedzę, doskonalenie różnych umiejętności osobistych czy zaangażowanie rodziców i szerszego otoczenia społecznego, jednakże pod warunkiem, że mamy w odniesieniu do takich kierunków działań nie tylko głębokie przekonanie, ale i merytoryczne uzasadnienie.


Spędzanie czasu wolnego
W profilaktyce uniwersalnej mamy pewien problem z alternatywami, polegający na tym, jak pisał G. J. Botvin w pracy z początku lat 90., że o ile uczestniczenie w niektórych formach aktywności sprzyja ograniczeniu używania substancji psychoaktywnych, to uczestniczenie w innych - wręcz przeciwnie, bywa skorelowane ze zwiększonym używaniem. Nie wiemy w pełni, które alternatywy mogą być przeciwwagą dla zachowań ryzykownych, jakie aspekty spędzania czasu wolnego przez młodzież mają w tym kontekście znaczenie, czy większemu zaangażowaniu w sport lub inne formy spędzania czasu wolnego towarzyszy ograniczenie używania substancji lub występowania zachowań ryzykownych? Tego typu pytania były inspiracją dla kilku kolejnych własnych badań, których wyniki chciałbym tu streścić.
W badaniach przekrojowych 13-16-letniej młodzieży w Iławie (woj. warmińsko-mazurskie) analizowano związki pomiędzy używaniem substancji psychoaktywnych a aktywnością w czasie wolnym (Bobrowski, 2003). Wyniki pokazały, że częste i regularne uczestniczenie młodzieży w niektórych formach, takich jak zorganizowane zajęcia w klubach, szkołach czy innych miejscach (nie dotyczyło to analizowanych także zorganizowanych zajęć sportowych) oraz uprawianie indywidualnej aktywności sportowej (częste jeżdżenie na rowerze, rolkach, bieganie itp.) może zmniejszać ryzyko sięgania przez młodzież po papierosy (tab. 1, świadczyły o tym mniejsze od 1 wartości OR ? odds ratio czyli ilorazy szans). Podobne znaczenie miały dobre wyniki w nauce i zaangażowanie religijne. Ważne jest przy tym uzyskanie istotnych zależności przy kontrolowaniu innych, silnie oddziałujących czynników, takich jak używanie innych substancji czy uczestniczenie w spotkaniach towarzyskich z rówieśnikami pijącymi alkohol lub używającymi narkotyków.
Kolejna analiza czynników związanych z częstym piciem alkoholu (w okresie 30 dni poprzedzających badanie) pokazała, że spośród szeregu zmiennych opisujących spędzanie czasu wolnego, tylko jedna – indywidualna aktywność sportowa - zmniejszała istotnie szanse picia alkoholu (tab. 2). Pozostałe alternatywy na tle innych analizowanych czynników były nieistotne. Podobnie jak poprzednio bardzo silnym czynnikiem, zwiększającym 3 do 5 razy szanse częstego picia alkoholu (średnio OR=3,7), było uczestniczenie w spotkaniach towarzyskich z rówieśnikami pijącymi alkohol. Natomiast wówczas, gdy wyjaśniano używanie narkotyków, żadna forma aktywności w czasie wolnym nie była statystycznie istotna.

Podsumowując, stwarzanie młodzieży możliwości uczestniczenia w niektórych formach aktywności w czasie wolnym może być jedną z wartościowych, chociaż nie pierwszoplanowych, ale uzupełniających strategii w konstruowaniu działań profilaktycznych adresowanych do ogółu młodzieży. Bardzo istotnym czynnikiem jest przy tym to, czy rówieśnicy, z którymi spędza się czas wolny, używają, czy też nie używają substancji psychoaktywnych.
W innych badaniach, warszawskich gimnazjalistów, uzyskano dwa wyniki warte przytoczenia w tym miejscu (Bobrowski, 2005). Po pierwsze, istotnym czynnikiem dla występowania zachowań ryzykownych (obejmujących nadużywanie substancji psychoaktywnych, przemoc i wykroczenia) była kontrola rodzicielska dotycząca spędzania czasu wolnego przez nastoletnie dzieci. W ankiecie zadano młodzieży następujące pytanie: „Jak często mówisz rodzicom, gdzie będziesz, gdy masz czas wolny i chcesz go spędzić poza domem?” Czynnik ten był istotny zarówno w grupie uczniów klas pierwszych, jak i klas trzecich, gdy ponowiono badania dwa lata później. Określenie "kontrola" jest tu umowne. Treść pytania wskazuje, że chodzi tu o pewien typ relacji z rodzicami. Aby zwykle uprzedzać rodziców o swoich wyjściach, potrzeba pewnej bliskości, zaufania, a z drugiej strony troski i zainteresowania rodziców. Innym czynnikiem, istotnie związanym z występowaniem zachowań ryzykownych, było mało urozmaicone i mało konstruktywne spędzanie czasu wolnego.

Zorganizowane zajęcia sportowe
W kolejnych badaniach, tym razem prowadzonych wśród grupy 15-letniej warszawskiej młodzieży z Mokotowa (Bobrowski, w druku), postanowiliśmy przyjrzeć się bliżej znaczeniu zorganizowanych zajęć sportowych. Wyniki okazały się nieco zaskakujące. Chłopcy, uczestniczący ponad 2 godziny tygodniowo w zorganizowanych zajęciach sportowych, narażeni byli na większe ryzyko nadużywania substancji psychoaktywnych. Co więcej, wraz ze wzrostem intensywności zajęć sportowych wzrastał odsetek młodzieży upijającej się i sięgającej po narkotyki (przynajmniej raz w ostatnim roku, ryc. 1 i 2).


Nieco odmiennie przedstawiają się zależności pomiędzy intensywnością zorganizowanych zajęć sportowych a paleniem papierosów. Jak widać na ryc. 3, w grupie najbardziej zaangażowanych w sport (5 i więcej godzin tygodniowo) był mniejszy odsetek palaczy niż wśród mniej aktywnych sportowców (1 do 4,5 godzin tygodniowo).

Jakie możemy wyciągnąć wnioski z takich wyników? Otóż wydaje się, że iluzoryczne jest przekonanie, iż organizowanie dodatkowych zajęć sportowych czy zwiększanie ich intensywności automatycznie przyniesie efekty profilaktyczne dla uczestników. Przedstawione wyniki sugerują, że młodzi sportowcy mogą być nawet nieco bardziej zagrożeni niż pozostała część ich rówieśników. Tym bardziej więc potrzebują opieki wychowawczej i oddziaływań profilaktycznych. W świetle naszych wyników badań nie znajduje uzasadnienia mechaniczne dofinansowywanie klubów czy dodatkowych szkolnych zajęć sportowych ze środków profilaktycznych. Chyba, że zgodnie z rekomendacjami Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA, 2006), zajęcia sportowe będą elementem szerszego programu profilaktycznego, a młodzi sportowcy otoczeni będą szczególną opieką wychowawczą. Oczywisty także wydaje się wniosek, że bardzo ważne jest odpowiednie przygotowanie trenerów i nauczycieli wychowania fizycznego do pracy wychowawczej i profilaktycznej.
A może jednak wartość sportu w profilaktyce uniwersalnej jest o wiele większa, niż wynika to z przedstawionych badań, a zastosowane metody badawcze nie są w stanie jej uchwycić? Oczywiście wyniki badań korelacyjnych nie rozstrzygają definitywnie tej kwestii. Nie wiemy na przykład, jak wyglądałoby używanie substancji psychoaktywnych przez angażującą się w sport grupę młodzieży, jeśli nie uczestniczyłaby ona w zorganizowanych zajęciach sportowych. Może wtedy poziom używania substancji w tej grupie byłby zdecydowanie wyższy? Nie znane mi są jednak jakiekolwiek doniesienia z badań, które by dokumentowały wpływ uczestniczenia w zorganizowanych zajęciach sportowych, adresowanych do ogółu młodzieży, na ograniczenie używania substancji psychoaktywnych. Tego typu badania rozstrzygałyby postawiony problem.
Warto w ramach dyskusji przypomnieć jeden z uzyskanych wyników, że częstej indywidualnej aktywności sportowej towarzyszyło mniejsze prawdopodobieństwo sięgania po papierosy i alkohol. Indywidualna aktywność wymaga naturalnej wewnętrznej motywacji - frajdy, przyjemności czy lepszego samopoczucia wynikającego z jazdy na rowerze, desce, rolkach, pływania czy biegania. Może tu właśnie drzemie profilaktyczna siła aktywności sportowej? Wśród uczestników zorganizowanych zajęć sportowych motywacja może mieć nieco inny charakter, może być bardziej nasycona oczekiwaniem sukcesu, zwycięstwa, częściej także mogą pojawiać się napięcia i frustracja związane z rywalizacją, większy jest udział motywacji zewnętrznej, bo na treningi nie przychodzi się tylko wtedy, gdy się chce.
Relacje pomiędzy aktywnością sportową a używaniem substancji psychoaktywnych są dość złożone. Mogą one kształtować się różnie w zależności od płci, osobistej motywacji, formy (aktywność zorganizowana vs. indywidualna), intensywności – na przykład ilości czasu przeznaczanego na aktywność sportową, dyscypliny sportowej oraz rodzaju używanych substancji psychoaktywnych.


Wnioski
1. Model alternatyw jest z powodzeniem wykorzystywany w pracy profilaktycznej z grupami ryzyka, czyli w profilaktyce selektywnej.
2. W profilaktyce uniwersalnej alternatywy mogą stanowić cenną strategię uzupełniającą. Nie dotyczy to wszystkich form alternatyw. Pewne znacznie może mieć indywidualna aktywność sportowa oraz zorganizowane zajęcia: edukacyjne, artystyczne, harcerskie czy spotkania dla młodzieży przygotowane przez Kościół.
3. Wydaje się, że dwa czynniki mogą mieć dużą wagę z perspektywy ukierunkowania pracy profilaktycznej: rodzicielska kontrola nad spędzaniem czasu wolnego przez młodzież oraz nieużywanie substancji przez rówieśników, z którymi spędzany jest czas wolny.
4. Relacje pomiędzy aktywnością sportową a używaniem substancji psychoaktywnych odbiegają od powszechnych przekonań. Nie zawsze większemu zaangażowaniu w sport towarzyszy mniejsze używanie.

Bibliografia
1. Tobler N. (1986) Meta-analysis of 143 adolescent drug prevention programs: quantitative outcome results of program participants compared to control or comparison group. The Journal of Drug Issues, 16(4), 537-567.
2. Bobrowski K., Okulicz-Kozaryn K. (2004) Modelowe programy profilaktyczne dla młodzieży ze szkół ponadgimnazjalnych [w:] A. Szymanowska (red.) Alkohol a zachowania problemowe młodzieży. Opinie i badania, s. 17-26. Warszawa: Wydawnictwo Edukacyjne PARPA.
3. Botvin G. J., Botvin M. (1992) School-Based and Comunity-based Prevention Approaches. In: Lowinson J. H., Ruiz P., Millman R. B. (eds.) Substance Abuse: A comprehensive Textbook. 2th ed. Baltimore. Williams & Willkins Co., 910-927.
4. Grzelak J., Wolniewicz-Grzelak B. (1993) Ocena efektywności programów profilaktycznych. Perspektywa metodologiczna. Alkoholizm i Narkomania, 13; 70-112.
5. Ostaszewski K. (2003) Skuteczność profilaktyki używania substancji psychoaktywnych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe "Scholar".
6. Williams C., Perry C., Farbakhsh K., Veblen-Mortenson S. (1999) Project Northland: Comprehensive Alcohol Use Prevention for Young Adolescents, Their parents, Schools, Peers and Communities, Journal of Studies on Alcohol, supplement nr 13, s. 112-124.
7. Ostaszewski K. (2005) Interaktywna profilaktyka, Remedium, nr 11-12 (153-154), s. 36-37.
8. Pisarska A., Bobrowski K., Borucka A., Okulicz-Kozaryn K., Ostaszewski K. (2005) Program Domowych Detektywów i program Fantastyczne Możliwości - dwuletni program profilaktyki alkoholowej dla szkół podstawowych [w:] M. Deptuła (red.) Diagnostyka - profilaktyka - socjoterapia w teorii i praktyce pedagogicznej. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Bydgoszcz, 194-203.
9. Bobrowski K., Kocoń K., Pisarska A. (2005) Efekty dwuletniego programu profilaktyki alkoholowej, Alkoholizm i Narkomania, 3/18, s. 25-41.
10. Bobrowski K. (2003) Sposoby spędzania wolnego czasu przez młodzież, a używanie substancji psychoaktywnych. Medycyna Wieku Rozwojowego, t. VII (1) 2, 91-104.
11. Bobrowski K. (2005) Poczucie koherencji a zachowania ryzykowne gimnazjalistów [w:] XXXII Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Streszczenia wystąpień indywidualnych, Kraków: Oficyna Wydawnicza "Impuls", 156.
12. Bobrowski K. (2007) Czas wolny a zachowania ryzykowne młodzieży, czyli powolny obchód miasta, Alkoholizm i Narkomania (oddany do druku).
13. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (2006) Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w 2007 roku. Warszawa: Wydawnictwo Edukacyjne PARPA, 59-61.